جستارگشایی
کشاکش «عقلانیت و معنویت» در طول تاریخ معرفت بشری فراز و نشیب طولانی داشته است. با پیدایش ادیان، معنویت از پشتوانهای برخوردار شد که بسترهای معرفتی آن وحی و متون مقدس بود و شک و تردید در آنها راهی نداشت. این پشتوانه در طول تاریخ تبدیل به تفکری شد که در منابع اسلامی، اغلب این معرفت را «حکمت مبتنی بر ایمان» نامیدهاند. حکمتی که از قبل تمام تدابیر معرفتی آن تنظیم شده و احتیاجی به منابع معرفتی بشری نیست. چرا که منابع معرفتی بر پایه ادراک حسی، یاد، دروننگری، عقل و گواهی استوار است. اما معرفت مبتنی بر ایمان در میان سنتگرایان به «معرفت قدسی» تعبیر میشود پیوسته رابطهای با آن حق اصیل و اولی دارد که از سرچشمههای عالم قدسی سیراب میشود. عقل شهودی ـ اشراقی چنان با معنویت گره خورده است که آموزههای عقل استدلالی در آن هیچ راهی ندارد. گرایشهای معنوی معمولاً با آموزههای دینی توأم است. آموزههایی که به نوعی طریقت را در بردارد و در بطن آن انکشاف معرفت باطنی است. معنویت اسلامی اساساً رهیافتی باطنی ـ رمزی است که هدف از آن کنار زدن پردهی حجاب و غفلت و تحقق «علم قدسی» و «معرفت قدسی» است. یکی از کسانی که شدیداً علاقهمند به این نوع معرفت و معنویت بوده، دکتر سید حسین نصر است. آموزههای معرفتی ـ معنوی او حاصل تحقیقات و تجربیاتی است که در دامان دو وجه دنیای معاصر ما، یعنی سنت و مدرنیته به دست آمده است. نصر از کسانی است که عنصر معنوی در فرهنگ اسلامی را برای مواجهه با غرب کافی میداند و رمز مشکلات گذشته و اکنون مسلمانان را در فراموشی این عنصر میداند. او هچنین شیفتهی عرفان اسلامی است که همهی مسائل بشری را تحت پناه آن میبیند. دغدغه فکری او دفاع از سنت ایرانی ـ اسلامی است. او شدیداً از آموزههای اشراقی در جهت تکمیل باورهای خود تأثیر پذیرفته است. مجموعه تأملات نصر، به طور کلی، در یک افق به سرانجام میرسد و آن «معرفت قدسی مبتنی بر معنویت» است.
سید حسین نصر از جمله اندیشمندان و اسلام شناسانی است که در راه اعتلای اندیشه و عقلانیت اسلامی تلاشهای در خور توجهی داشته است. او فیلسوفی است که تمام زوایای اسلامی را مورد بررسی قرار داده و از هر منظری نظر خاصی به اسلام داشته است. سیدحسین نصر نزدیک به پنج دهه در عرصه علم، تمدن و فرهنگ ایرانی - اسلامی کوششهای قابل توجهی نموده است. و در این مسیر از انتشار آثار گوناگون تا تعلیم دانشجویان، کارنامهی قابل توجهی دارد. گستره تأملات نصر را در سه رویکرد میتوان به تماشا نشست:
الف) احیأ و دفاع از سنت؛
ب) حکمت جاویدان؛
ج) معنویت و امر قدسی.
نگاه و باور نصر به این سه موضوع، او را در مسیر پروژهای فکری قرار داده است که از وی به عنوان اندیشمندی قابل توجه در جهان غرب یاد میشود. او در سرزمین عُرفیات جدید به جدال با مدرنیته مشغول بوده و راه نجات انسان دنیای مدرن، را بازگشت به سنت و معنویت میداند. «بُنمایههای معرفتیِ» نصر بر پایهی بازخوانی اسطورهای و فلسفی معطوف به علم و تمدن ایرانی - اسلامی قرار دارد. وی در «سلوک فیلسوفانه»اش نیز از مجرای دین اسلام وارد شده و احیای فلسفهی اسلامی و صدرایی را پارادایمی قابل توجه در دنیای فعلی میداند. نگاه نصر به
